Δύο γυναίκες. Ίδια ηλικία, παρόμοιο βάρος, παρόμοια ζωή. Ακολουθούν ακριβώς το ίδιο πρόγραμμα διατροφής για τρεις μήνες. Η μία χάνει επτά κιλά. Η άλλη χάνει ένα και τελικά τα ξαναβάζει.

Αυτό το σενάριο δεν είναι υποθετικό. Το βλέπω στην κλινική πράξη με σταθερή συχνότητα. Και η πρώτη ερώτηση που κάνει η δεύτερη γυναίκα είναι πάντα η ίδια: «Τι κάνω λάθος;»

Η απάντηση είναι: τίποτα. Το σώμα της δεν αντιστέκεται. Δουλεύει ακριβώς σύμφωνα με τις οδηγίες που φέρει τις γενετικές της οδηγίες. Και αυτές διαφέρουν από αυτές της διπλανής της.

Γιατί η ίδια δίαιτα δίνει διαφορετικά αποτελέσματα σε διαφορετικούς ανθρώπους;

Η παραδοσιακή διατροφική επιστήμη βασίστηκε για δεκαετίες στη λογική του «ένα για όλους»: μέτρα θερμίδες, μείωσε λιπαρά, αύξησε πρωτεΐνη, κάνε cardio. Αυτές οι συστάσεις δεν είναι λανθασμένες. Απλώς είναι ατελείς.

Αυτό που δεν έπαιρναν υπόψη τους είναι ότι ο ανθρώπινος οργανισμός δεν είναι ένα τυπικό μοντέλο είναι ένα μοναδικό σύστημα, γραμμένο στη γλώσσα του DNA. Και αυτό το DNA καθορίζει, σε πολύ μεγαλύτερο βαθμό από ό,τι συνειδητοποιούμε, πώς κάθε σώμα ανταποκρίνεται σε αυτό που τρώει.

Η επιστήμη που μελετά αυτή ακριβώς τη σχέση πώς τα γονίδια επηρεάζουν την ανταπόκρισή μας στη διατροφή, και πώς η διατροφή επηρεάζει την έκφραση των γονιδίων ονομάζεται διατροφογενωμική. Δεν είναι trend. Είναι ένας από τους πιο ταχέως αναπτυσσόμενους κλάδους της ιατρικής έρευνας τα τελευταία δέκα χρόνια.

Τι ακριβώς εννοούμε με «γενετικές οδηγίες»;

Στο DNA μας υπάρχουν εκατομμύρια παραλλαγές, τα λεγόμενα SNPs (Single Nucleotide Polymorphisms), μικρές διαφορές σε ένα νουκλεοτίδιο που κάνουν τον καθένα μας μοναδικό. Ορισμένες από αυτές τις παραλλαγές επηρεάζουν άμεσα το πώς ο οργανισμός μας επεξεργάζεται τα θρεπτικά συστατικά.

Για παράδειγμα:

• Το γονίδιο FTO συνδέεται με την τάση αποθήκευσης λίπους και τον έλεγχο κορεσμού. Άτομα με συγκεκριμένη παραλλαγή αυτού του γονιδίου αισθάνονται πείνα πιο γρήγορα μετά το γεύμα ανεξάρτητα από το τι έφαγαν.
• Το MTHFR καθορίζει πόσο αποτελεσματικά μετατρέπεις το φυλλικό οξύ στην ενεργή του μορφή. Αν φέρεις την επιβαρυντική παραλλαγή, μια «κανονική» δόση φυλλικού από τροφές ενδέχεται να μην αρκεί.
• Το TCF7L2 επηρεάζει την ευαισθησία στην ινσουλίνη. Μια δίαιτα πλούσια σε επεξεργασμένους υδατάνθρακες μπορεί να είναι «ουδέτερη» για κάποιον και καταστροφική για τον δίπλα του, ανάλογα με αυτό το γονίδιο.
• Τα CYP2R1 και GC καθορίζουν πόσο αποτελεσματικά απορροφάς και χρησιμοποιείς τη βιταμίνη D. Η ανεπάρκεια βιταμίνης D που συνδέεται με παχυσαρκία, κόπωση, και διαταραχές μεταβολισμού μπορεί να έχει γενετική βάση που δεν αντιμετωπίζεται μόνο με έκθεση στον ήλιο.

Ο μύθος της «καλής δίαιτας» και γιατί έχει ήδη καταρρεύσει επιστημονικά

Μέχρι σήμερα, οι περισσότερες διατροφικές συστάσεις είτε από διαιτολόγους, είτε από διεθνείς οργανισμούς, είτε από εφαρμογές βασίζονται σε μέσους όρους πληθυσμών. Αυτό σημαίνει ότι λειτουργούν καλά για έναν «μέσο» άνθρωπο. Αλλά ο μέσος άνθρωπος δεν υπάρχει στην κλινική πράξη. Υπάρχεις εσύ, με το δικό σου γενετικό προφίλ.

Μια πρόσφατη μελέτη από το Weizmann Institute έδειξε ότι δύο άτομα που τρώνε ακριβώς το ίδιο γεύμα μπορεί να εμφανίσουν γλυκαιμικές αποκρίσεις εντελώς διαφορετικές με βάση τη σύνθεση του μικροβιώματός τους και των γονιδίων τους. Αυτό είναι επιστημονική επιβεβαίωση αυτού που βλέπουν όσοι εργαζόμαστε στον χώρο καθημερινά.

Η «καλή δίαιτα», λοιπόν, δεν υπάρχει στο απόλυτο. Υπάρχει μόνο η δίαιτα που είναι κατάλληλη για το συγκεκριμένο γενετικό σου προφίλ.

Τι αλλάζει όταν γνωρίζεις το γενετικό σου προφίλ;

Η γνώση του γενετικού σου προφίλ δεν σου λέει τι να τρως αύριο. Σου λέει κάτι πολύ πιο βαθύ: πώς δουλεύει ο οργανισμός σου σε επίπεδο κυττάρου.

Μεταβολισμός και βάρος

Αν φέρεις παραλλαγές που σχετίζονται με αργό μεταβολισμό λιπών ή υψηλή γενετική τάση για αποθήκευση λίπους, μια δίαιτα χαμηλή σε λιπαρά δεν είναι απλώς «καλύτερη» είναι βιολογικά αναγκαία για εσένα, ενώ για κάποιον άλλον μπορεί να είναι αντιπαραγωγική.

Δυσανεξίες και φλεγμονή

Η γενετική προδιάθεση για δυσανεξία στη λακτόζη ή στη γλουτένη δεν εκδηλώνεται πάντα με εμφανή συμπτώματα. Μπορεί να εκφράζεται ως χρόνια φλεγμονή, κόπωση, ή ναι δυσκολία στην απώλεια βάρους, γιατί η φλεγμονή ενεργοποιεί μηχανισμούς που εμποδίζουν τη λιπόλυση.

Βιταμίνες και απορρόφηση

Η ανεπάρκεια σε βιταμίνη D, Β12, φυλλικό, ή ωμέγα-3, ακόμα και όταν τρως «σωστά», μπορεί να έχει γενετικό υπόβαθρο. Οι ανάγκες σου δεν είναι ίδιες με του διπλανού σου. Και η διόρθωσή τους απαιτεί γνώση του γενετικού προφίλ, όχι μόνο αιματολογικές εξετάσεις.

Καρδιομεταβολικός κίνδυνος

Γονίδια όπως το APOE, το LIPC, και το ACE καθορίζουν πώς ανταποκρίνεσαι στα κορεσμένα λιπαρά, πώς ρυθμίζεται η χοληστερόλη σου, και πόσο ευαίσθητος/η είσαι στο αλάτι. Αυτές οι πληροφορίες αλλάζουν ριζικά τις διατροφικές συστάσεις και μπορούν να αποτρέψουν μια καρδιαγγειακή νόσο δεκαετίες νωρίτερα.

Η διατροφογενωμική δεν αντικαθιστά τον γιατρό. Τον εξοπλίζει.

Είναι σημαντικό να το πούμε ξεκάθαρα: η γενετική ανάλυση διατροφής δεν είναι μαγικό ραβδί. Δεν υπόσχεται αδυνάτισμα χωρίς κόπο. Και δεν αντικαθιστά την κλινική αξιολόγηση από επαγγελματία υγείας.

Αυτό που κάνει και αυτό είναι πολύτιμο είναι να δίνει στον κλινικό μια κατηγορία πληροφοριών που διαφορετικά είναι αόρατη. Γνωρίζοντας το γενετικό προφίλ ενός ατόμου, μπορούμε να:

• Σχεδιάσουμε ένα πρόγραμμα διατροφής που συνάδει με τον βιολογικό ρυθμό του οργανισμού, όχι να τον πολεμά.
• Εντοπίσουμε θρεπτικά κενά που δεν ανιχνεύονται από τυπικές εξετάσεις αίματος.
• Προλάβουμε χρόνιες παθήσεις πριν εκδηλωθούν γιατί η διατροφή είναι ένας από τους ισχυρότερους επιγενετικούς παράγοντες.
• Σταματήσουμε τον κύκλο της αποτυχίας και αντικαταστήσουμε την ενοχή με γνώση.

Αν δεν έχεις αλλάξει, ίσως δεν σου έχουν δώσει τις σωστές οδηγίες

Η διατροφή δεν είναι θέμα θέλησης. Είναι θέμα πληροφορίας.

Κάθε δίαιτα που δεν λαμβάνει υπόψη το γενετικό σου προφίλ είναι, στην καλύτερη περίπτωση, ατελής. Στη χειρότερη, αντιπαραγωγική γιατί παλεύει ενάντια σε ό,τι ο οργανισμός σου είναι βιολογικά κατασκευασμένος να κάνει.

Το σώμα σου δεν είναι εχθρός. Είναι ένα πολύπλοκο σύστημα με συγκεκριμένες οδηγίες λειτουργίας. Και όταν μάθεις ποιες είναι αυτές οι οδηγίες, τότε για πρώτη φορά μπορείς να τρως πραγματικά για εσένα.